چندی پیش نوشته ای تحت عنوان"عارف" را بی خبر نبود ز راه و رسم ارکسترال! به قلم جناب آقای فرید دهدزی منتشر شده است. متن زیر نگاهی است به این نوشته:
عیب می جمله بگفتی هنرش نیز بگوی
با توجه به تاریخ نقد و نقدنویسی در ایران هنوز درنیافته ایم که چگونه نقد کنیم٬ با چه قلمی؟ ٬و با چه لحنی؟ از نظر نویسنده ی این متن٬ نوشته ی جناب آقای دهدزی ( نقد کنسرت اخیر گروه عارف) از محدوده ی نقد نویسی فراتر رفته و شکل توهین (شاید بتوان گفت توهینی محترمانه!!!) به خود گرفته است. چرا که قلم نقد نمی تواند تا این حد یک طرفه ٬ تندخو ٬غیر منطقی و از روی غرض ورزی باشد. حال آنکه در نوشته ی مورد نظر این مسائل وجود داشته است. متاسفانه برداشت دوستان از نقد همیشه به این صورت بوده که فقط به بیان و بررسی نقاط ضعف و مشکلات بپردازند و دیدی منفی نسبت به قضایا داشته باشند. البته اگر این موارد درست مطرح شوند مطمئنا" باعث پیشرفت و سازندگی خواهند بود و حال آنکه باید از صنعت های اغراق و مبالغه عاری باشند که در این نوشته این طور نیست و حتی دیدی بسیار منفی و مطلق گرا نسبت به مسائل داشته است!
آقای دهدزی در این نوشته به عرضه نکردن آثار جدید به غیر از دو ـ سه مورد توسط گروه عارف اشاره می کنند و از نظر ایشان اجرای مجدد آثار گذشته باید مزیتی نسبت به اجراهای پیشین داشته باشد که در این اجرا این طور نبوده است. چرا که دارای هیچ طرح ارکستراسیونی نبوده و با وجود اضافه کردن چند ساز در گروه ٬ هیچ طرحی از طرف رهبر گروه برای آن ساز ها در نظر گرفته نشده بود!! و در قسمت دیگری از این نوشته اشاره می کنند به این که از ابتدا تفکری در گروه عارف بوده که تمایلی به ارکستراسیون نبوده است و کمتر اجرا و قطعه ای یافت می شد و می شود که دارای تنظیم باشد. همچنین معتقدند که عدم تنظیم و ارکستراسیون معضلی است که در اجرای اخیر گروه عارف به خوبی مشهود است و معلوم نبوده که این همه نوازنده در گروه برای چه گرد هم آمده اند؟!! چرا که تعداد زیاد نوازندگان ارکستر بیان گر ارکستراسیون٬ حجم صوتی٬ رنگ صوتی و تنوع اصوات است در حالی که هیچ نوع از این مولفه های گفته شده در اجرای حاضر نبوده است!!!!! همچنین معتقدند که تمامی ساز ها از یک خط تبعیت می کردند!! ...
سال هاست که از تصنیف و ساخت سمفونی ها و بطور کلی قطعات آهنگسازان بزرگی چون بتهوون٬ موتسارت٬ باخ٬ ویوالدی و... می گذرد و در زمان خود این آهنگسازان تا به امروز بارها و بارها شاهد اجرای جدیدی از این قطعات بودند و بودیم. آیا می توان گفت هر اجرای نویی از هر یک ازین قطعات مزیتی نسبت به اجراهای قبلی داشته است؟ گر چه مطمئنا" خود آهنگسازان هدفی جز این برای اجرای مجدد آثار پیشین خود نمی توانند داشته باشند اما امکانی برای پیش بینی زمان آینده وجود ندارد.
و اما در رابطه با تعدد نوازندگان و طرح ارکستراسیون و تنظیم قطعات نمی توان در مورد گروه عارف و رهبرش این گونه قضاوت کرد. انصاف... چرا که همین گروه به وجود آورنده ی آثار ماندگاری چون چکاد، بیداد، پیروزی، محبوب من وطن، رزم مشترک، لاله ی بهار و... بوده اند و نمی توان گفت رهبر گروه هیچ نوع درک و دریافت مناسب از ارکستر ندارد. در ثانی این طرز تفکر و تلقی را که هر قطعه ای بدون در نظر گرفتن علم ارکستراسیون و تنظیم فاقد ارزش است!!، حتی موزیسین ها و محققین غربی – آنهایی که با ژرفای اندیشه و دیدی گسترده به موسیقی می نگرند- نسبت به موسیقی شرق ندارند. چرا که آنان معتقدند برای ادراک و انتقال موسیقی به هارمونی نیاز نبوده است:
« ... هارمونی در حقیقت خیلی دیر قدم به میدان حیات گذاشت و همان طوری که می دانیم وجودش برای ادراک و انتقال موسیقی ضروری نبود...» (موریس لرو : موسیقی مدرن ترجمه ی مصطفی کمال پورتراب)
«هندی ها دارای هفتاد و دو مد هستند. یعنی به هفتاد و دو طرز می توانند احساسات خود را بیان کنند. در مقابل این وسعت بیان انسان دچار بهت و ستایش می شود و در مقابل تمدن آنها سری به احترام فرود می آورد...» (همان ماخذ)
از این نمونه ها کم نیست. وجود تمدن های باستانی و کهنسال بین النهرین، مصر، هند ، ایران ، چین و... در شرق و حضور پر قدرت موسیقی در هر یک از این فرهنگ ها از چند قرن قبل از میلاد به بعد و وجود پاره ای مبانی نظری موسیقی در برخی از این فرهنگ ها در قبل از میلاد، جملگی نشانگر عمق ، ژرفا و عظمت موسیقی های شرق است.
به این ترتیب موسیقی های شرقی – به شکل سنتی و دست نخورده شان - برای انتقال و ادراک خویش نیازی به هارمونی نداشته اند و ندارند. اما فرض بر این است که هدف ما ایجاد نوعی از موسیقی ایرانی با کارکرد های ویژه و محدوده های خاص خود است که در عین ارتباط با منشاء خود ، یعنی سنت های موسیقی ، با آن متفاوت است. فرض دیگر این است که این نوع جدید موسیقی ایرانی را نمی خواهیم «موسیقی سنتی» و یا « تنها شکل ارائه ی موسیقی ایرانی» بپنداریم.
بنابر این: نداشتن – به قول آقای دهدزی – تنظیمی مناسب و ارکستراسیون و هارمونی ، نمی تواند دلیلی برای بی اهمیت پنداشتن نوع انتقال و استفاده نکردن از تعدد ساز ها محسوب شود. حال آن که این گونه هم نبوده. سازی مانند قیچک باس هیچ وقت قطعات اجرا شده ی ساز چابکی مانند کمانچه را ننواخته است و همین طور تنوع مضراب ها و سرعت قابل اجرا در سنتور برای سازی مثل کمانچه به ندرت قابل اجرا است. از نظر بنده ،خلاف نظر جناب آقای دهدزی ، گروه عارف از حجم صوتی مناسبی برخوردار بود و همین طور رنگ صوتی خوب.
در مورد ناکوک بودن سازها و شنیده نشدن صدای برخی از این سازها به این مسئله توجه داشته باشید که سالن وزارت کشور به هیچ وجه سالن مناسبی برای یک اجرای موسیقی خوب نیست. جریان هوا و دما و رطوبت متغیر این سالن را با توجه به حساس بودن ساز های ایرانی به این قبیل مسائل را نمیتوان در نظر نگرفت.این سالن دارای اکوستیک مناسب صوت و حساسگر های ویژه ی تنظیم دما و رطوبت نیست، در حالی که این دو مورد نقش مهمی را در شنیدن صدای مطلوب و کوک مناسب دارند. البته این موضوع که چرا این کنسرت با وجود تجربه ی پیشین کنسرت گروه عارف باز هم در همین سالن برگزار شد برای من هم مبهم است. ولی این نکته را هم نمی توان منکر شد که متاسفانه ما هنوز با مشکل کمبود سالن مناسب – از هر جهت - برای اجراهای موسیقی مواجهیم.
در مورد نوازندگان گروه عارف: بی شک نوید افقه یکی از اعضای مثبت این کار بود و تکنیک و تاکتیک ها و سبک نوازندگی ایشان خود می تواند دلیلی بر متفاوت نشان دادن این اجرا با اجراهای پیشین باشد. حسن ناهید نوازنده ی چیره دست نی متاسفانه در این اجرا خیلی بد ظاهر شد. به نظر من نباید از ایشان استفاده می شد و خود ایشان نیز باید این احتمال را می دادند ( با توجه به کهولت سن و بیماری ) و حضور در این اجرا را به عنوان یک نوازنده نمی پذیرفتند.
نتیجه: در آثار همه ی بزرگان در هر زمینه ای ، نقاط ضعف و قدرتی وجود داشته، دارد و خواهد داشت. نقد سازنده نقدی خواهد بود که به هردو مورد بپردازد. چرا که هدف از نقد ، کمک به حفظ نقاط قدرت و سعی در قوی تر نمودن و یا حذف نقاط ضعف است.
عیب می جمله بگفتی هنرش نیز بگوی